گزارشي از كارگاه استاد مجيد مهرگان : حماسه و طبيعت با الهام از شاهنامه نبرد سیمرغ و اژدها

گزارشي از كارگاه استاد مجيد مهرگان : حماسه و طبيعت با الهام از شاهنامه

گروه پژوهشي نقد هنر فرهنگستان هنر در راستاي بحثهاي نظری و ميزگردهاي نقد و بررسي و سمينارهاي سه سال گذشته، تصميم گرفت تا دور جديد فعاليتهاي خود را كه در مورد هنر ايران و جهان است، به صورت كارگاهي برگزار كند.

بنابراين برنامه اي ترتيب داده شد كه طي آن و در قالب چهار كارگاه، مجيد مهرگان، نگارگر پيش كسوت با عنوان «حماسه و طبيعت با الهام از شاهنامه»، ضمن معرفي نگارگري سنتي ايران اثر تازه اي خلق كند. در اين كارگاهها او درباره تاريخ نگارگري، اصول، نظريات و مكاتب آن بحث و بررسي كرد.

در اولين جلسه اين كارگاه كه سه شنبه 19 ارديبهشت در كتابخانه تخصصي فرهنگستان هنر برگزار شد، ابتدا مهرداد احمديان درباره برنامه هاي جديد گروه نقد فرهنگستان صحبت كرد و سپس در معرفي مجید مهرگان گفت: «مهرگان متولد 1324 رشت است و در رشته گرافيك از دانشگاه هنر فارغ التحصيل شده است. او نقاشي را به طور مستقيم زير نظر محمد فرشچيان فرا گرفت و مباني نظري نقاشي را نيز در كلاس استاداني چون حسين بهزاد، زاويه، نصرت الله يوسفي و... گذراند.»

احمديان درباره ويژگي آثار مهرگان گفت: «سبک حماسي از سبكهايي است كه كمتر كسي جسارت پرداختن به آن را داشته است، ولي يكي از ويژگيهاي بارز نگاره هاي مهرگان حماسه و طبيعت است.»

پس از سخنان احمديان، مجيد مهرگان انگيزه اصلي خود را از برگزاري اين كارگاهها چنين مطرح كرد: «آنچه موجب حضور من در اين جلسات شد رويكردی انحرافي است كه در تمام شئونات نقاشي كلاسيك ايراني به وجود آمده است، تا آنجا كه در بازديد از نمايشگاههاي مختلف با خيل عظيمي از آثار مواجهیم كه بسيار با يكديگر همسان هستند و مشخص است كه از يك تفكر خاص منشعب شده اند. يعني هنرمندان تكرار كننده شخصي هستند كه به آنها تعليم داده و جالب آنكه آن شخص خودش حضور دارد و كتابها و آثارش منتشر و شناسايي شده اند.»

مهرگان معتقد است: «نشانی و مشخصات اين هنرها خوب داده نشده، وگرنه خلاقيت در هنر ايران نمرده است. از طرف ديگر، متأسفانه چون نقاشي، موسيقي و ديگر هنرها علاوه بر هنر، وسيله معيشت كساني است كه به آن مبادرت دارند و آنها مجبورند از همين طريق ارتزاق كنند، از پرداختن صرف به آن غافل مي مانند.»

وي ضمن اشاره به اينكه از دوره صفويه (حدود 500 سال پيش تاكنون) بسياري از ويژگيها و روشهاي اجرايي به درستي اجرا و منتقل نشده، گفت: «كساني كه در اين حرفه استعداد كلان داشتند ديگر آن هنر چند هزار ساله را كه ممارست و تمرين آن را به يك نقطه اوج و طلايي رسانده بود رها كردند. در دوره هاي اخير نيز كساني به تفسير و شرح تاريخي اين هنرها پرداخته اند كه متخصص نبوده اند و تنها از دور دستي بر آتش داشته اند و بدون اينكه هيچ تجربه عملي در اين هنرها داشته باشند، با معرفي هنري ناپاك، چهره متبرك اين هنر را مخدوش كرده اند؛ تا آنجا كه بدون هيچ مطالعه تطبيقي حتي آن را به سبكهاي چيني و اروپايي منسوب مي كنند.»

در ادامه مجيد مهرگان ضمن نشان دادن اسلايدهايي از هنر عهد باستان و بررسي نقوش آن بر لزوم يك برنامه ريزي صحيح و درست به منظور حفاريهاي باستاني اشاره كرد.

وي در تشريح نقش برجسته ها و نقوش هنر عهد باستان ايران گفت: «این فرمها به شکلی باورنکردنی ساده و خلاصه شده اند. از طرف ديگر ميل شديدي به انتزاع پيدا كرده اند، ولي شما انتزاع نمي بينيد؛ نوعي شكل مي بینيد كه بهترين واژه در توضيح آن استيليزاسيون است. در استفاده و كاربرد همين استيليزاسيون نيز عمدي در كار نبوده.»

او يادآور شد: «اين آثار زيربنا و پشتوانه ايدئولوژيك دارند. هنرمند خود را بين اثر خودش و طبيعت واسطه قرار مي داده و اين به عنوان يك رسم در هنر كهن ما تاكنون باقي مانده است. اين خصوصيت از ويژگيهاي بارز هنر آسياي غربي و بين النهرين است كه پيش از ورود آرياييها ويژگيهاي آثارشان مشابه است. براي اين هنر آن گونه كه امروز لفظ هنرهای تجسمي رايج است، معني نمي دهد، چون در آنها تجسم صرف به كار نرفته. هم تجسم شده و هم امر دقيقي اتفاق افتاده كه موجب خاقيت هنر ما مي شود. اين امر چيزي مثل هنر مفهومی كه اين روزها مطرح مي شود، نيست.»

وي ساده شدن فرم و دارا بودن پيام را دو نكته اصلي و ويژگي مهم هنر ايراني دانست و ادامه داد: «پيام سبب به وجود آمدن شكل مي شود، اما هيئت اين شكل ارزشي ندارد. پس نتيجه مي گيريم تكنيك در هنر ما ارزشي ندارد، چون هر آدمي مي تواند شكل خاصي از درك خودش از عناصر طبيعت را مطرح كند. هدف از اين خلاقيت هنري اين است كه به كمك هنر بتوانيم ارتباط مطلوب تري با هم پيدا كنيم. يعني جاني بتواند جان ديگري را بيدار كند.»

اين استاد پيش كسوت نگارگري ضمن نشان دادن تصوير جام مارليك، به تفكر اوستايي و مانوي حاكم بر نقش برجسته هاي اين جام اشاره كرد و توضيح داد: «موضوع حماسه در اساطير ايراني وجهه خاصي دارد. حماسه هميشه در دنياي ميانگين اتفاق مي افتد؛ همان جايي كه ابن عربي از آن به برزخ ياد كرده است. در اين نقش برجسته نيز بالا آسمان و پايين زمين و گياه است. تمام نيروها كه از دنياي روشنايي مي آيند با نيروهاي شر در ميان نقش برجسته مبارزه مي كنند و در جايي كه داستان به اوج خود مي رسد، سر حيوان يا گاو تماماً برجسته مي شود. بعضي مي گويند اين هنر تحت تأثير مصر باستان است، اما متأسفانه هنر مصر باستان را هم نمي شناسند، چون آثار مصر زير بناي طبيعت گرا دارد.»

مهرگان در بخش ديگر با ارائه تصاويري از نقش برجسته هاي طاق بستان كرمانشاه مربوط به دوره ساساني و توضيح ويژگيهاي آن، نقاشي و كتاب آرايي دوره هاي بعد را متكي به اين ويژگيها دانست و گفت: «در اين نقش برجسته ها پايه و اساس از لحاظ انتخاب كادر مربع است و حتي هنرمند در يك قسمتي يك مربع را بيرون آورده كه پيام دهد: هندسه بنيادي مربع است. از طرف ديگر هنرمند براي احتراز از پرسپكتيو و با توجه به بيان موضوعي (كه در اينجا شكار است) به انتخاب مربع رسيده است.»

مهرگان ضمن اشاره به تصوير اردشير بابكان كه در اينجا هاله مقدس در اطراف سرش ديده مي شود، تأكيد كرد كه اين موضوع هيچ ربطي به الگو برداري از هنر بيزانس ندارد و تنها به دليل نشان دادن شأن والاي اردشير اين شيوه به كار رفته، چرا كه او اوستا را دوباره جمع آوري و به دين خدمت كرده بود. همچنين نوعي پردازش مقامي در اين نقوش وجود دارد، به طوري كه آنها كه شخصيت بالاتري دارند بزرگ تر ساخته شده اند.»

مهرگان با يادآوري اين نكته كه اصول و مبادي شروع نگارگري ايراني در اين دو اثر ديده مي شود، گفت نوع برجسته سازي در اين نقش برجسته ها از نوع پشت ناخني است كه بعدها در دوره صفويه نيز به کار رفته و براي اولين بار در اين نقش برجسته ها تصوير زنان ديده مي شود كه مشغول چنگ زدن هستند.

وي در ادامه ضمن نشان دادن تصاويري از نگارگري ايراني، به توضيح ويژگيهاي تقسيم بندي موضوعات آن و نقش انتخاب رنگ در آنها پرداخت و گفت: «در اين نوع نقاشي هر چه به عقب مي رويم، رنگها پاستلی تر مي شود و درصد سفيدي آن بيشتر. به تعبير ديگر به روشني نزديك تر مي شويم؛ برعكسِ نقاشي اروپايي و به طور مثال باروك كه هر چه عقب تر مي رود، همه چيز در سايه قرار مي گيرد و تاريكي بيشتر می شود. اين موضوع تجلي تفكر اساطيري و باورهاي ديني ماست كه هميشه خوبي بر بدي و سپيدي بر سياهي پيروز است و تعادل، توازن و ارتباط بين فضاهاي پر و خالي از مهم ترين شاخصه هايي است كه بر پايه اين تفكر شكل گرفته است.»

دومين جلسه كارگاه حماسه و طبيعت از منظر شاهنامه با مروري بر تأثير تحولات تاريخي بر روند نقاشي ايراني آغاز شد. مجيد مهرگان در آغاز اين جلسه بزرگ ترين تحول بعد از اسلام در ايران را تأسيس دولت مغول و تغيير پايتخت از بغداد به تبريز و به دنبال آن تشويق و فعاليتهاي وزاري ايراني دولت مغول براي رونق هنر دانست. او از جمله این اشخاص به برادران جويني، خواجه نصيرالدين طوسي و فردی مثل خواجه رشيد الدين فضل الله اشاره كرد كه حتي خانه خود را به مركز فرهنگي-هنري ربع رشيدي تبديل و هنرمندان را از سراسر كشور در آنجا جمع كرد. آثاري كه در دوره او ساخته شد از لحاظ مشرب حكمي، اعتزالی هستند. از مهم ترين آثار خلق شده در اين دوره شاهنامه «دموت» است كه حالات و مقامات ترسيم شده در آن يادآور نقش برجسته هاي ساساني است. در همين دوره به سبب نياز جامعه كتابهايي در زمينه طب و ديگر علوم نيز به چاپ رسيد؛ مثل «منافع الحيوان» و «مقامات حريري». در تقسيم بندي كادر در تصاوير اين كتابها به قسمتهاي پر توجه بيشتري شده و تمام فرمها با صفحه پشت خودشان ساخته شده اند. صفحات به موازات هم گذاشته شده اند و هر چه به طرف صفحات دروني مي رويم فضا روشن تر مي شود.»

مهرگان در بخشي ديگر گفت: «هنرمندي كه در وادي هنر ايراني اعم از نقاشي، موسيقي و... فعاليت کرده همواره چهار خصلتِ طينت پاك، اصل گوهر، استعداد و خرد را داشته است. در هنري كه ناشي از اين ويژگي است تكنيك محلي از اعراب ندارد و اگر تفكر باشد تكنيك هم مي آيد؛ تكنيكي كه تفكري خاص پشت آن است. هر موضوعي روش اجرايي خاص خودش را مي طلبد.»

مهرگان يادآور شد: «انحرافات وقتي مي آيند كه مديريت كلان وجود ندارد تا با اين آثار با حساسيت برخورد كند. در اين هنر مقدس نبايد از يك خط قرمزهايي عبور كنيم، كه متأسفانه امروز به دليل نبود متولي، اين اتفاق افتاده است.»

در ادامه اين جلسه مجيد مهرگان با آغاز طراحي مقدماتي براي خلق يك اثر نگارگري، درباره حركت و ارتباط خطوط منحني و تأثير مستقيم آن براي ايجاد تمركز توضيح داد و با نشان دادن نمونه اي از آثار سلطان محمد تأكيد كرد كه در نقاشي ايراني ديدار انسان از طبيعت مهم است، نه كپي كردن از آن.

پس از طراحي مهرگان، مهرداد احمديان به عنوان كارشناس حاضر در اين كارگاه با نشان دادن تصاويري از نقاشيهاي دوچو (1319)، گيرلاندايو (1488) و جوتو، اين آثار را از نظر نور، تكنيك، فضا، بافت و اسطوره ها با آثار نقاشان ايراني همان دوره تاريخي مقايسه كرد. در تكميل سخنان احمديان، حبيب الله درخشاني، ديگر كارشناس حاضر ضمن اشاره به اهميت مطالعه تطبيقي به جهت بررسي رويكردهاي تاريخي تفكر پشت آن و تكنيكهاي به كار رفته اشاره كرد و لزوم يك اثر پژوهشي كامل را مطالعه تطبيقي و مجزا در كنار هم دانست و سپس به لزوم استفاده از رنگ روغن در نقاشي غربي اشاره كرد و گفت: «اگر نقاشان رنسانس شروع به استفاده از رنگ روغن كردند، يعني مي خواستند تحول ايجاد كنند. ما هم نمی توانیم بگوییم این درست بوده یا غلط، چون لزوم این استفاده را احساس کرده بودند و مسير خودشان را مي رفتند و در آن مسير هم موفق بودند.»

درخشاني در ادامه سخن مهرگان كه گفت آنها دنيا را سه بعدي مي بينند و مثل ما لابيرنتي و تو در تو به دنيا نگاه نمي كنند، افزود: «بعد از سال 1425 كه پرسپكتيو توسط آلبرتي و چند نفر ديگر رايج شد، افق جديدي در اين حيطه پديد آمد كه امروزه بعد از 500 سال هنوز رواج دارد و منسوخ نشده. هرگز كسي به خود اجازه نداد آن را نفي كند و فقط در مقاطعي كنار گذاشته شد، چرا كه بالاتر از آن نمي شد رفت. پس به ناچار مسير جديدي پيدا كردند و دنبال مسائل فراتر از واقعيت رفتند. همين امر لزوم بررسي تفكر پشت آثار هنري را دو چندان مي كند.»

احمديان در تكميل اين سخنان گفت: «برخلاف تصور عده اي، پرسپكتيو به دليل اشكال تكنيكي به وجود نيامد، بلكه با اختراع «اتاق تاريك» (camera obscura) و رواج تفكر ديد جهاني چشم بيننده كه از آن فضا و عمق ديده مي شود، اين ديد فضايي در نقاشي غرب نيز به وجود آمد. اما در نقاشي شرق ديد مخاطب شرط نيست و چشم فرضي مانند يك چشم كيهاني در تمام فضا مي چرخد و ابعاد مختلف آن را مي بيند. اين چشم، چشم بيننده نيست؛ چشم متحرك است، ولي در نقاشي غرب دامنه ديد ثابت است، پس عمق را مي بيند.»

مهرگان گفت: «من معتقدم اين ديد كه در نقاشي ايراني حاكم است ديد دل است كه براي رسيدن به آن بايد وارد مراحلي از تمركز شد. در اين وادي به شهود رسيدن كار مشكلي نيست؛ فقط بايد تعلقات را كنار گذاشت.»

سومين جلسه كارگاههاي آموزشي مجيد مهرگان با محوريت انتخاب موضوع محتوايي كه كل داستان بر آن گردش دارد برگزار شد. مهرگان در اين جلسه به توضيح درباره «عروج كيخسرو»، اثر جديد خود، كه مشغول كار بر روي آن است، پرداخت و به نوع نگرش و عالمي كه نقاشي در آن خلق مي شود اشاره كرد.

وي گفت: «پس از انتخاب موضوع كه مهم ترين دغدغه هنرمند است، چگونگي استفاده از عناصر و كنار هم قرار دادن آنها به نحوي كه موضوع را روشن كند و پس از آن طراحي بنيادين اهميت پيدا مي كند. پس از آن تركيب بندي اهميت دارد كه با كمپوزیسيون متفاوت است. حتي مراتبي در اين كار وجود دارد با نام ترتيب بندي كه در كادر صورت مي گيرد و نوعي صحنه آرايي است.»

مهرگان پيش از شروع به كار عملي، بار ديگر به بحث حمايت از آثار هنري پرداخت و گفت: «اگر در دوره اي از تاريخ يكي مثل بهزاد ظهور مي كند، يعني يك جريان حامي و محكم پشت آن بوده. حمايت مناسب، توليد را هم به همراه دارد. امروز موجوديت فرهنگي و هنري ما در خطر است. هنري كه توليد نداشته باشد از بين مي رود. تكرار هنر هم مرگ هنر است و تنها راه نجات آن خلاقيت است. خلاقيت هم با انديشه مي آيد، نه با دست.»

مهرگان گفت: «نبايد مي گذاشتند نگارگري جزو صنايع دستي طبقه بندي شود. تمام سعي ما بر اين است كه نگارگري برگردد سر جاي خودش.»

اين استاد نگارگر در ادامه جلسه به كار بر روي «عروج كيخسرو» پرداخت و ضمن توضيحاتي درباره روايت اين داستان و جايگاه كيخسرو، به شيوه خاص طراحي اسب و كوهها در يك اثر حماسي اشاره كرد و گفت: «در حماسه، اسبها در مقابل هم ساخته مي شوند. نصف اسب داخل متن و نصف ديگر در حاشيه. در وسط هم رستم و سهراب با هم مي جنگند. اما من در اينجا برعكس عمل كردم. نصف بدن اسبها زير متن و سرها در حاشيه و پشت به هم است؛ يعني جنگ در روي زمين از بين رفته و در دنيا صلح حكم فرماست.» مهرگان در مورد شيوه پرداخت كوه نيز گفت: «طبيعت در دو جنبه و بعد مرئي و نامرئي وجود دارد. در بعد مرئي همه چيز به شكل عادي ديده مي شود، اما در نامرئي علاوه برخاصيت ذاتي، اشكال و عناصر ديگري را نيز پديد مي آورد.»

مهرگان در هنگام رنگ آميزي، چگونگي در دست گرفتن قلم را به حضار نشان داد و درباره جايگاه و چگونگي استفاده از رنگهاي سنتي گفت: «اصولاً دو نوع رنگ جسمي داريم: يكي كه زير زده مي شود و ديگري كه پس از ساخت و ساز اوليه زده مي شود. پس از آن نيز رنگ سفيد روي آن مي زنيم كه «ميش وايز» گفته مي شود و در رنگ آميزي سنتي با عنوان سفيداب شيخ رايج است.

مهرگان گفت: «از آنجا كه اين شيوه نقاشي در گذشته صرفاً براي كتاب ساخته مي شد، بايد عيار رنگ جسمي در آن مشخص مي شد تا اگر كتاب به تندي ورق زده شد، رنگ از روي آن نریزد.»

مهرگان متذكر شد كه بهترين بسط رنگ جسمي سريشم ماهي و شيره انگور است كه دوام و پايداري به اثر مي دهد.

چهارمين جلسه كارگاه آموزشي مجيد مهرگان به نشان دادن مجموع آثار استاد و توضيح درباره ابعاد، روش انتخاب موضوع، رنگها و... اختصاص يافت. در كنار اين مباحث، مهرگان به توضيح افكار و عقايد يونگ در زمینه ناخودآگاه جمعي و تجلي آن در آثار هنري پرداخت و گفت: «خيلي پيش تر از آن، مولوي در دفتر سوم مثنوي معنوي به اين مفاهيم اشاره كرده است.»

مهرگان در ادامه اين بحث گفت: «اساطير انواع گوناگون مادر مثالي را ارائه مي دهند و اين برمي گردد به جايگاه مادر و مادر سالاري در ادوار ابتدايي، تا جايي كه ساير مفاهيم ما، در اشكالي كه غايت آرزوي ماست، در اين قالب ظاهر مي شود؛ مثل فردوس يا بسياري از چيزهايي كه حس فداكاري و حرمت گزاري را برمي انگيزند؛ از جمله شهر، كشور، جهان، زمين، آب، ماه و... به طور كلي صفات منسوب به مادر مثالي ، شوق، فرزانگي، رفعت روحاني و هر غريزه و انگيزه ياري دهنده ای است كه مهربان است و مراقبت مي كند.»

او در مورد ارتباط اين مقوله با هنر ايراني گفت: «نوع خاصي استيليزاسيون كه در نقاشي اوليه ما وجود دارد و مفاهيم را از طبيعت مي گيرد، خلاصه مي كند و دوباره تصوير مي كند، به همين قوه خاص در انسان و به دوره مادر سالاري ما برمي گردد. اين در حالي است كه در اروپا خلاقيت به تكرار و ثبت طبيعت برمي گردد. اما در هنر ايران ناظر در يك نقطه نمي ايستد و در يك طيران همه هستي را مي بيند و جوهره آن (هستي) مدنظر اوست.»

پس از اين توضيحات، مابقي ساعات اين جلسه به طراحي، ايجاد خطوط منحني و اسليمي، ارتباط آنها با هم، ايجاد قرينگي صحيح در گلهاي اسليمي و بعد تمرين و رسيدن به تمركز براي شروع يك اثر نگارگري اختصاص يافت.